Czy Wielbark jest wsią czy miastem?

Odpowiadając na tytułowe pytanie należy przybliżyć historię tej miejscowości, która swoje przeszła. Wielbark znajduje się w południowej części Równicy Mazurskiej w otoczeniu lasów oraz pobliskich ujść rzek Omulwi i Sawicy. Głównym punktem pozwalającym odnaleźć tą miejscowość na mapie jest Szczytno położone w odległości około 20 km od punktu docelowego.

 

budynki w Wielbarku

 

Początkowo miejscowość zamieszkiwało plemię pruskich Sasinów. Historia Wielbarka sięga jeszcze lat 1317-1324, kiedy to tereny te były własnością Krzyżaków, którzy pobudowali tu strażnicę graniczną o nazwie Wildenberg. Nieco później bo w roku 1361 mieściła się tu również siedziba prokuratora. W okolicy ówczesnego zamku prawy brzeg Omulwi był miejscem stworzenia osady pod nazwą Bartniki. W tym miejscu pracowali na co dzień bartnicy oraz hutnicy. Takich osad było więcej, gdyż funkcjonowało tu wiele karczm. Szeroki rozwój przemysłu przyniosły kolejne lata, gdyż już w 1380 roku utworzono osiedle, gdzie zajmowano się przetapianiem rudy darniowej. Stąd też i nazwa osady-Rudy. Można więc powiedzieć, że Wielbark rozwijał się pierwotnie z kilku oddzielnych osad: Ostrówki, gdzie mieścił się zamek, Bartników, Rudy oraz Wsi Kaczmarskiej. W 1637 roku Wielbark był miejscem życia i pracy dla 11 polskich karczmarzy o nazwiskach: Sójka, Mazurek, Miech, Kaczmarczyk, Kuchta, Sęder, Patola, Sikora, Pakuła, Zabiegaj Lejko. Niestety dobry czas rozwoju zatrzymał się chwilowo w roku 1656, kiedy to Wielbark był świadkiem najazdu tatarskiego. Przybyły na miejsce Fryderyk Wilhelm I, nadał Wielbarkowi tytuł miasta i skończyły się czasy osad targowych. Pełnię praw miejskich nadano 21 lipca 1723 r, a 22 lata później miejscowość zyskała nową gminą Bartniki określaną mianem „Warszawskiego Przedmieścia”. Wiek XVIII to silny rozwój sukiennictwa, tutejsze wyroby transportowano do Warszawy i Królewca.

Historia jednak lubi się powtarzać i w kolejnych latach wczasie wojen napoleońskich nie brakowało trudnych losów tutejszej ludności i ich domostw, które to okradali głodni żołnierze. Wielbark pamięta też przybycie 70-tysięcznej armii Napoleona, który to przez miesiąc pomieszkiwał w tej miejscowości. Kolejnymi przybyszami na tym terenie były rosyjskie wojska stacjonujące tu w roku 1812 przez okres 6 tygodni. Mieszkał tu także car Aleksander I. Przyszłe lata to groźna dla mieszkańców epidemia cholery w wyniku której śmierć poniosło 16 osób. Nawrót choroby nastąpił w 1852 r., zmarło wówczas 50 mieszkańców. Gospodarcze trudy rozpoczeły się, gdy Wielbark był świadkiem kilkukrotnych pożarów oraz słabych plonów, które spowodowały w latach 1834-1838 spory wzrost cen towarów. Trudy te nie przeszkodziły w utworzeniu w 1818 r. nowego osiedla tzw. Szczycieńskiego Przedmieścia. Kilka lat później bo w latach 1825-1827 powstał tu kościół w stylu romańskim. Przyłączenie kolejnych miejscowości datuje się na rok 1861, wówczas do Wielbarka należały już obszary dworskie: Młyn Wielbarski oraz Folwark Dominalny. W tym samym czasie powstała tu szosa między Szczytnem, a Wielbarkiem.

Wielbark w latach 1863-1864 stał się aktywnym działaczem na rzecz wsparcia żołnierzy w czasie trwania powstania styczniowego. Szlak prowadzący przez miejscowość był dobrym punktem do transportu broni dla powstańców, tutejsi mieszkańcy ukrywali w swoich domach wielu żołnierzy. Kolejne lata aż do momentu wybuchu I wojny światowej były czasem silnego rozwoju tutejszych targów wielbarskich. Podkreślano ich wartość oceniając je jako jedna z największych w całym regionie. Nic dziwnego, skoro Wielbark posiadał wówczas trzy hotele i wiele gospód. W roku 1898 zdecydowano o wybudowaniu ratusza, a dwa lata później powstało tu połączenie kolejowe ze Szczytnem i Nidzicą. Podczas I wojny światowej Wielbark był miejscem zajętym przez rosyjskich żołnierzy. Później miejscowość stała się punktem zaopatrzenia dla niemieckich żołnierzy. W czasie wojny rosyjskie wojska poniosły klęskę w bitwie pod Tannenbergiem 26-30 sierpnia 1914 r. W bliskiej okolicy leśniczówki Karolinka (Karolinenhof) pod Wielbarkiem samobójstwo popełnił wówczas generał Aleksander Samsonow. Na pamiątkę tego wydarzenia postawiono pomnik wojskowego, który nie potrafił pogodzić się z przegraną rosyjskiej armii. W okresie międzywojennym w Wielbarku z powodzeniem wydobywano bursztyn przez blisko 39 lat. Ostatni okres, który odpowiada na tytułowe pytanie to rok 1939 i pamiętny wrzesień, kiedy to węzeł kolejowy został całkowicie zniszczony w wyniku bombardowań polskich samolotów. Zupełne zniszczenie ówczesnego miasta datuje się na rok 1945, kiedy to straty objęły ogromny obszar Wielbarka (60% powierzchni) i miejscowość utraciła prawa miejskie. Dziś Wielbark jest wsią, która dzięki zachowaniu tradycyjnej architektury przypomina o swoich niezwykłych i trudnych losach na przestrzeni wieków.